Two shadows and a dead man

http://data.heimat.de/pics/6/1/e/0/f/ec_61e0fd4538163850ca6fe161ac2d8b20.jpg

Two shadows and a dead man...δύο σκιές και ένας νεκρός...έτσι τελειώνει το έργο του Ίψεν «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν». Όταν είχα διαβάσει το έργο, σε αγγλική μετάφραση, αυτή η τελευταία φράση μου είχε φανεί πώς επιστέγαζε ολόκληρο το έργο. Ο κύριος Όστερμάιερ όμως θεώρησε πως η φράση αυτή δεν ήταν απαραίτητη και την έκοψε. Μπορεί να είχε και δίκιο.

Πριν μιλήσω όμως για την παράσταση του έργου «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν» από τον Τόμας Όστερμάιερ που παρακολουθήσαμε στα πλαίσια του Ελληνικού Φεστιβάλ, θα ήθελα πρώτα να αναφερθώ στο έργο. Ο «Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν», από τα τελευταία κείμενα του Ίψεν είναι ένα έργο σήμερα πιο σύγχρονο από ποτέ. Ο Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν είναι ο γιος ενός ανθρακωρύχου που ανέβηκε στην κοινωνική ιεραρχία (με όχι ιδιαιτέρως διαφανή μέσα) και έγινε διευθυντής τράπεζας. Προκειμένου να ικανοποιήσει την αμέριστη προσωπική του φιλοδοξία για εξουσία (ένα είδος βασιλιά με τεράστια επιρροή που θα εφερνε τελικά την ευημερία στο λαό του) καταχράστηκε χρήματα από την τράπεζα. Το έγκλημα του αυτό έγινε γνωστό λόγω προδοσίας από τον στενό του φίλο και συνεργατη κι έτσι ο Μπόρκμαν καταδικάστηκε για το έγκλημα του και πέρασε 8 χρόνια στη φυλακή για αυτό. Μετά την αποφυλάκιση του ζει τα υπόλοιπα χρόνια έγκλειστος στο σπίτι του, στην κάμαρα του, χωρίς ουσιαστική επαφή με τον έξω κόσμο παρά μόνο την επίσκεψη ενός κατωτέρου υπαλλήλου, «φίλου» του και μιας νεαρής κοπέλας, η οποία του παίζει μουσική. Σε αυτή την κατάσταση τον συναντάμε εμείς στο έργο. Βλέπουμε, λοιπόν, πως η ιστορία στην οποία χτίστηκε στο έργο είναι πράγματι πολύ επίκαιρη, αν αναλογιστούμε τα οικονομικά σκάνδαλα της εποχής μας και τους πολλούς Μπόρκμαν (αν και όχι όσους θα έπρεπε-και αναφέρομαι στην τιμωρία) έχουν αναδυθεί. Βέβαια, ας προσέξουμε και μια θεμελιώδη διαφορά εδώ...την αιτία που υπαινίσσεται ο Μπόρκμαν για χειραγώγηση της μάζας... είναι προς όφελος της.

Πέρα από αυτό το πρώτο επίπεδο, καθώς εισαγόμαστε στο έργο, γνωρίζουμε τα υπόλοιπα πρόσωπα κι έτσι ταυτόχρονα εισαγόμαστε στον ρεαλιστικό και ψυχολογικό κόσμο του Ίψεν. Το πρώτο κύριο σημείο είναι βέβαια οι δύο γυναίκες της ζωής του Μπόρκμαν, η σύζυγος του, Γκάνχιλ και η δίδυμη αδερφή της, (και «αιώνια;» αγαπημένη του Μπόρκμαν) Έλλα. Οι δύο αυτές γυναίκες, που ενσαρκώνουν το γνωστό και από άλλα έργα μοτίβο γυναικών του Ίψεν (η μία δυνατή και επιβλητική ενώ η άλλη τρυφερή και αφοσιωμένη), αφού πάλεψαν για τον ίδιο τον Μπόρκμαν τώρα μετά από χρόνια σιωπής θα βρεθούν πάλι, για να παλέψουν για την καρδιά του γιού του, Έρχαρτ, χωρίς τελικά αίσια έκβαση για καμία τις δύο.

http://blog.lefigaro.fr/theatre/Borkman.JPG

Το έργο εξελίσσεται ένα χειμωνιάτικο βράδυ στο σπίτι των Ράινχάιμ, στο Όσλο. Η Έλλα μετά από 8 χρόνια επισκέπτεται τους Μπόρκμαν και διεκδικεί την αγάπη του Ερχαρτ, τον οποίο και μεγάλωσε. Μάλιστα, αποκαλύπτοντας ότι πεθαίνει ζητάει ουσιαστικά ο Έρχαρτ να γίνει γιος της. Η Γκάνχιλ, προβάλλει με σθένος και τραγικότητα το δικαίωμα της μητέρας ... και το θέμα βρίσκεται στα χέρια του σχετικά δειλού, όπως παρουσιάζεται Έρχαρτ, ο οποίος εγκαταλείποντας οικογενειακούς δεσμούς, μητρικά όνειρα και υποχρεώσεις αποφασίζει να ζήσει, όπως διακυρήσει, επειδή είναι νέος, δηλ. να φύγει μακριά από το οικογενειακό του περιβάλλον. Όταν το ζήτημα έχει τελειώσει, σαν να έχει σηματοδοτηθεί η αλλαγή, τα πράγματα θα πάρουν το δρόμο τους. Ο Μπόρκμαν αποφασισμένος να βγει από την απραξία και τις φαντασιώσεις φεύγει, αλλά αδύναμος πια και άρρωστος πεθαίνει στην αγκαλιά της Έλλα, που ακολουθεί τον μόνο εραστή της, για να τον σώσει, παρά την προδοσία του. Και εκεί πάνω στο θάνατο του οι δύο αδερφές πλέον, αφού πλέον δεν υπάρχει αντικείμενο ανταγωνισμού, συμφιλιώνονται. Το τρίγωνο αυτό λοιπόν, αλλά και οι αγωνιώδεις προσπάθειες αυτών των ανθρώπων να συμφιλιωθούν με τις καταστάσεις κλέινει με ένα θάνατο.

Αυτό είναι πάνω κάτω το έργο του Ίψεν, αλλά τι γίνεται με την παράσταση του Οστερμάιερ. Ξεκινάμε με το ψυχρό και αφαιρετικό σκηνικό με τα σύννεφα καπνού, που προσέδιδε την ψυχρή ατμόσφαιρα και την απόσταση που ήθελε να δημιουργήσει ο σκηνοθέτης. Προχωράμε στις αληθινά πολύ καλές ερμηνείες...ειδικά στην Έλλα της Angela Winkler. Δυστυχώς, όμως, σταματαμε εκεί. Ο Όστερμάιερ, σε εμένα προσωπικά δεν έδωσε αυτό που περίμενα..δηλ. το καινούριο, τη διαφορετική ματιά στο έργο..και όχι μόνο αυτό, αλλά η σκηνοθεσία θα ήταν μπορεί να πει κανείς χωρίς νεύρο, αδιάφορη..σχεδόν βαρετή.