Διαβάζοντας ξανά το έργο του Μπρεχτ τελευταία δεν μπόρεσα να μην αναρωτηθώ τι θέση έχει στο σημερινό θέατρο το έργο του, αλλά και θεωρητικές τοποθετήσεις του, όπως η γνωστή «αποστασιοποίηση». Δεν μπόρεσα, επίσης, να μην αναρωτηθώ γιατί μερικές φορές τα έργα του μπορεί να φαίνονται (φωτιά να πέσει να με κάψει!) λίγο βαρετά!
Το θέατρο του Μπρεχτ είναι ένα θέατρο πρώτα και κύρια κοινωνικό, ένα θέατρο που δρα, επηρρεάζει και μεταβάλλει την κοινωνία. Μπορεί όμως να είναι ένα θέατρο διαχρονικό και άρα επίκαιρο; Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι εφόσον το έργο του αφορά την κοινωνία, τότε ναι, μπορεί βέβαια να είναι διαχρονικό. Ποια κοινωνία όμως; Ο ίδιος διαμόρφωσε τις θέσεις του μέσα στη συγκεκριμένη μεσοπολεμική κοινωνία της εποχής του και με το ιδεολογικό υπόβαθρο ενός περιρρέοντος μαρξισμού. Ο ίδιος γράφει: Όλες οι τέχνες συμβάλλουν στη μεγαλύτερη απ’ όλες: στην τέχνη της ζωής. Όμως μήπως η ζωή στην εποχή που έγραφε ο Μπρεχτ δεν είναι ίδια με τη ζωή του 21ου αιώνα;
Και τι γίνεται με τις έννοιες όπως η αποστασιοποίηση; Ο Μπρεχτ υποστηρίζει ότι το θέατρο έχει στόχο πρώτα την ψυχαγωγία, αλλά στη νέα επιστημονική εποχή αυτό μπορεί να γίνει μόνο μέσα από τους μηχανισμούς της αποξένωσης, δηλ. αποοικειοποίησης ή αποστασιοποίησης. ... είναι απλό, αν μπούμε στο έργο, ταυτιστούμε, το ζήσουμε, αυτό μας μεταφέρει άκριτα συναισθήματα, απόψεις, αυθορμητισμούς. Αν όμως δούμε τα πράγματα ως γνωστά και ταυτόχρονα ξένα, τότε μπορούμε να τα κρίνουμε, και όταν μπορούμε να κρίνουμε τα πράγματα, τότε μπορούμε να πιστέψουμε και στη μεταβολή τους. Αν δούμε κριτικά την κοινωνία, αν τη δούμε αποστασιοποιημένα, τότε μπορούμε να πιστέψουμε ότι θα την αλλάξουμε. Η ιδέα ακούγεται ενδιαφέρουσα, αλλά και πάλι θα αναρωτηθώ (τώρα σίγουρα θα πέσει η φωτιά να με κάψει..), θα πιστέψουμε ότι μπορεί να αλλάξουμε την κοινωνία του Μπρεχτ, αλλά τη δική μας;
Συγγνώμη που παίρνω το θάρρος, αλλά κάνω μια βόλτα στο web μπας και βρω τι λέγεται γι' αυτή την περίφημη "αποστασιοποίηση".
ReplyDeleteΒρίσκω κάπως ιστορικιστική την προσέγγιση που κάνεις. Οι ατομικές σχέσεις ιδιοκτησίας, που ήταν στο στόχαστρο του Μπρεχτ, δεν έχουν αλλάξει στην ουσία τους. Ίσα ίσα που παλεύουν να διατηρηθούν με τον πιο βάρβαρο για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τρόπο.
Ακόμα, με την αποστασιοποίηση δεν εννοούσε κάποιο είδος "ανοσίας" (βλ. αποξένωση), όπου θα καταστρεφόταν η όποια αισθητική απόλαυση ενός έργου. Κάθε άλλο: ήθελε το θεατή ενεργό απέναντι στο έργο.
Και ναι! Πιστεύω πως αυτή η οπτική μπορεί να δώσει διεξόδους. Σε όλες τις τέχνες. Όχι όμως σαν μια νεκρή μορφή που πρέπει να ακολουθηθεί, αλλά σαν ένα δυνατό εργαλείο για το ξεδίπλωμα ενός πραγματικά ριζοσπαστικού έργου.
Μήπως δεν έχει καταντήσει χυδαίο το κυνήγι της "ταύτισης" του ακροατή με τον τραγουδοποιό (είναι ο "κλάδος" μου!); Του θεατή με τον ηθοποιό;
Γιατί δηλαδή σε ό,τι παθαίνει αυτός ο καημένος ο ήρωας θα πρέπει να βιώνω εγώ το πάθημά του;
Αφού αυτός ο ήρωας δρα μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες. Δεν είναι λοιπόν υποχρεωμένος να μου τις δώσει ο σκηνοθέτης αυτές τις συνθήκες; Τον πλούτο των αντιφάσεων που καθορίζει τη συμπεριφορά του ήρωα; Γιατί να είναι τόσο "μοιραίος" ο ήρωας;
Το πάθημά του θα μπορούσε να μην έχει συμβεί (να έχει αποφευχθεί), ή να με έκανε να χαρώ, κι ας μη φαίνεται αυτό στις "προθέσεις" του ήρωα.
Ακάλεστε, πρώτα απ’όλα σ’ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο και χαίρομαι που έτσι ακάλεστος μπήκες στην κουβέντα. Καταλαβαίνω τη σκοπιά αυτών που λες και άλλωστε δεν είναι λίγοι που υποστηρίζουν ότι ο Μπρεχτ είναι μια μορφή που επηρεάζει ως και σήμερα καταλυτικά τη θεατρική πράξη - και δε διαφωνώ σε αυτό.
ReplyDeleteΟι αντιρρήσεις μου βρίσκονται σε συγκεκριμένα σημεία. Όσον αφορά στην εποχή μπορεί το σύστημα ιδιοκτησίας να έχει μείνει το ίδιο, όπως λες, αλλά θεωρώ πως η ίδια η εποχή έχει αλλάξει δραστικά. Κυρίως αναφέρομαι στην ύπαρξη ιδεολογιών και συλλογικότητας κατά την Μαρξ εποχή και στην κατάρρευση των ιδεολογιών προς μία ατομικιστική προσέγγιση στη σύγχρονη εποχή. Στη διαφορά ανάμεσα στη λογική που θα πρυτανεύσει και θα φέρει την αλλαγή και την πρόοδο από τη μία και στον άκρατο σχετισκισμό ως προς το τι αποτελεί αλλαγή και πρόοδος από την άλλη. Πάνω στις διαφορές αυτές δεν ξέρω πώς η συγκεκριμένη οπτική του Μπρεχτ και η πρόταση του για αγώνα μπορεί να αγγίξει.
Όσον αφορά στην «αποστασιοποίηση», όντως είναι αρρωστημένη η ταύτιση με τον ηθοποιό-τραγουδοποιό, αλλά αυτή διαφέρει από την ταύτιση με τον ήρωα. Δεν πιστεύω ότι είναι απαραίτητη η ταύτιση, από την άλλη όμως δε θεωρώ ότι χρειάζεται απαραιτήτως η κατά κάποιο τρόπο η αποφυγή του συναισθήματος. Ο ενεργός θεατής μπορεί να αισθάνεται και να συναισθάνεται το πάθημα του ήρωα και δεν είναι απαραίτητος ο αποχωρισμός της λογικής από το συναίσθημα για την ενεργοποιήση.
Όσο για τις ιστορικές συνθήκες, η αλήθεια είναι τις θεωρώ δευτερεύουσας σημασίας. Πρωτεύων είναι - για μένα - το τι θέλει να πει το κείμενο και η ιστορία του στο θεατή. Ένα σπουδαίο έργο συχνά αφορμάται από μια ιστορική συνθήκη φυσικά, αλλά τη χρησιμοποιεί για να αγγίξει ένα πιο διαχρονικό πρόβλημα ή μια διαχρονική ανθρώπινη ανησυχία. Σε αυτές τις περιπτώσεις ίσως είναι και πιο πρόσφορο αν δε δοθούν απαραίτητα οι ιστορικές συνθήκες, αλλά μεταδώθει το πνεύμα του έργου.
Όπως και να έχει, σίγουρα ο τρόπος που χρησιμοποιεί κανείς ένα εργαλείο όπως και την «αποστασιοποιήση» είναι που τελικά μετράει και το κάνει δυνατό ή αδύναμο.